<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>

<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:space="preserve">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="ka">ჰაღბატის დიდი გავათის ცხრამეტსტრიქონიანი სომხური წარწერა</title>
                <editor xml:lang="ka">შანშე დარჩიაშვილი</editor>
                <editor xml:lang="ka">როსტომ ბეგ ერზნკეანცი</editor>
                <editor xml:lang="ka">კ.კოსტანიანცი</editor>
                <editor xml:lang="ka">ვარდაპეტ სარგის ჯალალიანცი</editor>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority xml:lang="ka">ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ლინგვისტურ კვლევათა ინსტიტუტი</authority>
                <authority xml:lang="en">Ilia State University, Institute of Linguistic Studies</authority>
                 <idno type="filename">ECG170</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/">
                       დოკუმენტი ვრცელდება Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 ლიცენზიით.
                    </licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <collection>
                            ჰაღბატი
                        </collection>
                    </msIdentifier>
                    <physDesc>
                        <objectDesc>
                            <supportDesc>
                                <support>
                                   <material xml:lang="ka" ref="https://www.eagle-network.eu/voc/material/lod/2">ქვა</material>
                                    <material xml:lang="en" ref="https://www.eagle-network.eu/voc/material/lod/2">Local stone</material>
                                   <objectType xml:lang="ka" ref="https://www.eagle-network.eu/voc/objtyp/lod/111"></objectType>
                                    <objectType xml:lang="en" ref="https://www.eagle-network.eu/voc/objtyp/lod/111"></objectType>
                                </support>
                            </supportDesc>
                                <layoutDesc>
                                    <layout>
                                    <dimensions unit="cm">
                                        <width/>
                                        <height/>
                                        <depth/>
                                    </dimensions>
                                    </layout>
                                </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc>
                            <handNote>
                             <height/>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                    </physDesc>
                   <history>
                            <origin>
                                <origPlace ref="http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/ახპატი_(მონასტერი)">
                                    <seg xml:lang="ka">ჰაღბატი</seg>
                                    <seg xml:lang="en">Haghpat</seg>
                                </origPlace>
                                <origDate>1210</origDate>
                              </origin>
                            <provenance type="found">
                                <placeName type ="ancientFindspot">
                                   <seg xml:lang="ka">ჰაღბატი</seg>
                                    <seg xml:lang="en">Haghpat</seg>
                                </placeName>
                                <rs type="circumstances"/>
                                <rs type="context"/>
                                <rs type="monuList"/>
                            </provenance>
                            <provenance>
                            <placeName type="modernSpot">
                               <seg xml:lang="ka">ჰაღბატი</seg>
                               <seg xml:lang="en">Haghpat</seg>
                            </placeName>
                            <idno/>
                        </provenance>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc><encodingDesc>
    <listPrefixDef>
        <prefixDef matchPattern="(.+)" replacementPattern="../authority/bibliography.xml#$1" ident="bib"/>
    </listPrefixDef>
</encodingDesc>
    </teiHeader>
    <text>
        <body>

             <div type="bibliography">

                <p><bibl n="1"><ptr target="#b1"/> აღწერილობა ჰაღბატის და სანაჰინის მონასტრებისა, არქიმანდრიტი იოანე ღრიმეცი, 1863 <citedRange>00</citedRange></bibl></p>
                <p><bibl n="2"><ptr target="#b2"/> არქეოლოგიური აღწერა ჰაღბატის საქვეყნოდ ცნობილი სურბ ნშანის სავანისა, როსტომ ბეგ ერზნკეანცი, ვაღარშაპატი, 1886 <citedRange>00</citedRange></bibl></p>
               <p><bibl n="3"><ptr target="#b3"/> მოგზაურობა დიდ სომხეთში, ვარდაპეტ სარგის ჯალალიანცის გამოკვლევით, 1841<citedRange>00</citedRange></bibl></p>
               <p><bibl n="4"><ptr target="#b4"/> ქვათა მატიანე, სომხური წარწერების აღწერილობის კრებული, შეადგინა კ. კოსტანიანცმა, პეტერბურგი, 1913<citedRange>00</citedRange></bibl></p>
               <p><bibl n="5"><ptr target="#b5"/> ბორჩალოს პროვინცია, ე. ლალაიანი, 1901 <citedRange>00</citedRange></bibl></p>
               <p><bibl n="6"><ptr target="#b6"/> სძიებანი ქართულ-სომხური ურთიერთობების ისტორიიდან, შანშე დარჩიაშვილი, 2010<citedRange>150-151</citedRange></bibl></p>

             </div>


            <!--
              1։ Կամաւք և ողորմութ(եամ)բն Ա(ստուծո)յ՝ հաւր հզաւրի և միածնի բանին՝ և ամենասուրբ հոգոյն՝ այս գիր արձանագրեցաւ կտակ մշտընջենաւոր յամս աւծելոյ Ա(ստուծո)յ
                2։ Թագաւորաց Թ(ա)գաւորին Գէորգէ՝ որդոյ մեծ թ(ա)գաւորին Թամարին՝ յորոյ ժամանակս ետ Ա(ստուած) ի ձեռս Բհարազատացս՝ Զաքարէի և Իւանէի զսեփական դղեակն մեր զ[Ան]բերդ
                3։ զշինեալն ի նախնեաց մեր[ո]ց և զայլ բազում ամրոցս: Արդ՝ ես՝ մանտատորթ[ա]խուցէս ամիրսպասալար շահանշահ Զաքարիա՝ որդի բարէლბ
                4։պաշտ իշխանաց իշխաლბ
                5։նին Սարգսի՝ էտու ի ս(ուր)բ ուխծ Հաղբատლბ
                6։ա գեղերն՝ որ յԱշոցք՝ Հալալաշէն և
                7։ զՎ[ա]շ[խ]ն և զի այս գեղերս հեռի էին ի Հաղբատա՝ փոխեցի
                8։ և էտու հայրենիք Դաւթի՝ որդո Շոթռկա և առի Բ գեղին փոխան ժლბ
                9։աղբ հայրենիք և ընծա ս(ուր)բ Նշանին Հաղբատա ամենայն սահմանաւք ոնց բնակლბ
                10։ան ելեալ է՝ հողով և ջրով ՝ խոտամարգերով՝ մայրիւք և ջաղացովք՝ գոմադლბ
                11։րիւ՝ և լերամբ և դաշտով վ(աս)ն յերկարկենդանութե(ան) թ(ա)գաւորին և արևշատութե(ան)
                12։ որդո իմո Շահնշահի՝ և եղբաւր իմո՝ Իվանէի՝ և որդո իւրո՝ Աւագին՝ և յիշատակ մեզ և ծնողლბ
                13։աց մերոց: և է  այն գեղ ազատ ամենայն հարկէ՝ ի պատրոնաց ՝ ի ձեռնաւորաց՝ ի գողաւագաց:
                14։ և եդի լուծ ի վերա սոցա զայն՝ որ ի մեծ եկեղեցին զաւագ խորանին պատարագն անխափան  յիմ
                15։ Զաքարիայի անուն մատուցանեն յայսմ հետէ՝ որ թիւ հաոցս է ՈԾԹ՝ մինչ ի գալուստն Ք(րիստոս)ի:
                16։ էթէ հակառակի ոք և զմեր յիշատակս խափանել ջանա՝ յիմոց կամ յաւտարաց՝ մեծ կամ փոքր
                17։ ի վրաց կամ ի հաոց՝ Լաւռէու տէրանց՝ յեպիսկոպոսաց՝ ի քահանաից կամ յաշխարհականաց
                18։ գնէ կամ զՀաղբա[ն] յետ առու և զիմ պատարագն խափանէ՝ նզովի յամենակալ բերանէն Ա(ստուծո)յ և աւանդող հոգո նորლბ
                19։ա սատան[ա եղիցի]:

            -->
            <div type="edition" xml:lang="hy" xml:space="preserve">
                    <ab>
                      <lb n="1"/><w lemma="կամք, ნება">Կամաւք</w> և <w lemma="ողորմութիւն, წყალობა"><expan><abbr>ողորմութ</abbr><ex>եամ</ex><abbr>բն</abbr></expan></w>
                        <w lemma="աստուած, ღმერთი"><expan><abbr>Ա</abbr><ex>ստուծո</ex><abbr>յ</abbr></expan></w>
                        <w lemma="հայր, მამა">հաւր</w> <w lemma="հզաւր, ძლიერი">հզաւրի</w> և
                        <w lemma="միածին, მხოლოდშობილი">միածնի</w>
                        <w lemma="բան, სიტყვა">բանին</w> և <w lemma="ամենասուրբ, ყოვლადწმინდა">ամենասուրբ</w>
                        <w lemma="հոգի, სული">հոգոյն</w> <w lemma="այս, ესე">այս</w> <w lemma="գիր, წიგნი">գիր</w> <w lemma="արձանագրեմ, წარწერის ქვაზე ამოკვეთა">արձանագրեցաւ</w>
                        <w lemma="կտակ, ანდერძი">կտակ</w> <w lemma="մշտնջենաւոր, სამარადისო">մշտընջենաւոր</w>
                        <w lemma="ամ, წელი">յամս</w> <w lemma="աւծեմ, ცხება">աւծելոյ</w>
                        <w lemma="աստուած, ცხება"><expan><abbr>Ա</abbr><ex>ստուծո</ex><abbr>յ</abbr></expan></w>
                      <lb n="2"/><persName type="local" key="ლაშა-გიორგი IV" ref="http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/გიორგი_IV_ლაშა"><roleName nymRef="მეფე (թագաւոր)"><w lemma="թագաւոր, მეფე, გვირგვინოსანი">Թագաւորաց</w></roleName>
                          <w lemma="թագաւոր, მეფე"><expan><abbr>Թ</abbr><ex>ա</ex><abbr>գաւորին</abbr></expan></w> Գէորգէ</persName>
                        <w lemma="որդի, ძე, ვაჟი">որդոյ</w>
                        <persName type="local" key="თამარ მეფე" ref="http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/თამარ_მეფე"><w lemma="մեծ">մեծ</w> <roleName nymRef="მეფე (թագաւոր)"><w lemma="թագաւոր, მეფე"><expan><abbr>թ</abbr><ex>ա</ex><abbr>գաւորին</abbr></expan></w></roleName> Թամարին՝</persName>
                        <w lemma="որ, რომელი">յորոյ</w> <w lemma="ժամանակ, დრო">ժամանակս</w> <w lemma="տամ, მიცემა">ետ</w> <w lemma="աստուած, ღმერთი"><expan><abbr>Ա</abbr><ex>ստուած</ex></expan></w> <w lemma="ձեռն, ხელი">ի ձեռս</w> <num value="2">Բ</num>
                        <w lemma="հարազատ, სისხლით ნათესავი">հարազատացս</w>
                        <persName type="local" key="ზაქარია II მხარგრძელი" ref="http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/მხარგრძელი_ზაქარია_(II)">Զաքարէի</persName> և
                        <persName type="local" key="ივანე მხარგრძელი" ref="http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/ივანე_მხარგრძელი">Իւանէի</persName> <w lemma="საკუთარი">զսեփական</w>
                        <w lemma="դղեակ, სიმაგრე">դղեակն</w> <w lemma="մեր, ჩვენი">մեր</w>
                        <placeName nymRef="ანბერდი">զ<supplied reason="undefined">Ան</supplied>բերդ</placeName>
                      <lb n="3"/><w lemma="շինեմ, აშენება">զշինեալն</w> <w lemma="նախնի, წინა, წინაპარი">ի նախնեաց</w> <w lemma="մեր, ჩვენი">մեր<supplied reason="undefined">ո</supplied>ց</w>
                        և <w lemma="այլ, სხვა">զայլ</w> <w lemma="բազում, მრავალი">բազում</w> <w lemma="ամրոց, სიმაგრე">ամրոցս</w> <w lemma="արդ, აწ">Արդ</w> <w lemma="ես, მე">ես</w>
                        <roleName nymRef="მანდატურთუხუცესი (մանդատորթախուցէս)"><w lemma="մանդատորթախուցէս, მანდატურთუხუცესი">մանտատորթ[ա]խուցէս</w></roleName>
                        <roleName nymRef="ამირსპასალარი (ամիրսպասալար)"><w lemma="ամիրսպասալար, ამირსპასალარი">ամիրսպասալար</w></roleName>
                        <roleName nymRef="შაჰინშაჰი (შაჰინშაჰი)"><w lemma="շահնշահ, შაჰინშაჰი">շահանշահ</w></roleName>
                        <persName type="local" key="ზაქარია II მხარგრძელი" ref="http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/მხარგრძელი_ზაქარია_(II)">Զաքարիա</persName> <w lemma="որդի, ძე, ვაჟი">որդի</w> <w lemma="բարեպաշտ, კეთილმორწმუნე">բարէ
                      <lb n="4" break="no"/>պաշտ</w> <roleName nymRef="იშხანი, მთავარი (իշխան)"><w lemma="իշխան, იშხანი, მთავარი">իշխանաց</w></roleName> <roleName nymRef="იშხანი, მთავარი (իշխան)"><w lemma="իշխան, იშხანი, მთავარი">իշխա
                      <lb n="5" break="no"/>նին</w></roleName> <persName type="local" key="სარგის მხარგრძელი" ref="http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/მხარგრძელი_სარგის_(I)">Սարգսի</persName> <w lemma="տամ, მიცემა">էտու</w> <w lemma="սուրբ, წმინდა">ի <expan><abbr>ս</abbr><ex>ուր</ex><abbr>բ</abbr></expan></w> <w lemma="ուխտ, აღთქმა, ძმობა">ուխծ</w>
                        <placeName nymRef="ჰაღბატი (Հաղբատ)"><w lemma="Հաղբատ">Հաղբատ
                      <lb n="6" break="no"/>ա</w></placeName> <w lemma="գիւղ, სოფელი">գեղերն</w> <w lemma="որ, რომელი">որ</w>
                        <placeName nymRef="აშოცქი (Աշոցք)"><w lemma="Աշոցք, აშოცქი">յԱշոցք</w></placeName>
                        <placeName nymRef="ჰალალაშენი (Հալալաշեն)"><w lemma="Հալալաշեն, ჰალალაშენი">Հալալաշէն</w></placeName> և
                      <lb n="7"/><placeName nymRef="ვაშხი (Վաշխ)"><w lemma="Վաշխ, ვაშხი">զՎ<supplied reason="undefined">ա</supplied>շ<supplied reason="undefined">խ</supplied>ն</w></placeName> և
                        <w lemma="զի, რომ, რამეთუ">զի</w> <w lemma="այս, ეს">այս</w>
                        <w lemma="գիւղ, სოფელი">գեղերս</w> <w lemma="հեռի, შორს">հեռի</w> <w lemma="եմ">էին</w> <placeName nymRef="ჰაღბატი (Հաղբատ)"><w lemma="Հաղբատ, ჰაღბატი">ի Հաղբատա</w></placeName>
                        <w lemma="փոխեմ, შეცვლა">փոխեցի</w>
                      <lb n="8"/>և <w lemma="տամ, მიცემა">էտու</w> <w lemma="հայրենիք, სამშობლო, მამული">հայրենիք</w> <persName type="local" key="დავით შოთრკას ძე (Դաւթի որդո Շոթռկա)">Դաւթի</persName> <w lemma="որդի, ძე, ვაჟი">որդո</w> <persName type="local" key="შოთრიკ">Շոթռկա</persName> և <w lemma="առնում, აღება, წაღება">առի</w>
                        <num value="2">Բ</num> <w lemma="գիւղ, სოფელი">գեղին</w> <w lemma="փոխան, სანაცვალო">փոխան</w> <w lemma="Հաղբ">ժ
                      <lb n="9" break="no"/>աղբ</w> <w lemma="հայրենիք, სამშობლო, მამული">հայրենիք</w> և <w lemma="ընծայեմ, ჩუქება, ძღვნა">ընծա</w>
                        <w lemma="սուրբ, წმინდა"><expan><abbr>ս</abbr><ex>ուր</ex>բ</expan></w> <w lemma="նշան, ნიშანი, ჯვარი">Նշանին</w>
                        <placeName nymRef="ჰაღბატი (Հաղբատա)"><w lemma="Հաղբատ">Հաղբատա</w></placeName> <w lemma="ամենայն, ყველა, ყოველი">ամենայն</w> <w lemma="սահման, საზღვარი">սահմանաւք</w> <w lemma="ո, ვინც">ոնց</w>
                        <w lemma="բնական">բնակ
                      <lb n="10" break="no"/>ան</w> <w lemma="ելանեմ, გამოსვლა">ելեալ</w> <w lemma="եմ, ყოფნა">է</w> <w lemma="հող, მიწა">հողով</w> և <w lemma="ջուր, წყალი">ջրով</w> <w lemma="խոտամարգ, საძოვარი">խոտամարգերով</w>
                        <w lemma="մայր, ფიჭვი, ფიჭვნარი">մայրիւք</w> և <w lemma="ջաղաց, წისქვილი">ջաղացովք</w> <w lemma="գոմադիր, გომურების ადგილი">գոմադ
                      <lb n="11" break="no"/>րիւ</w> և <w lemma="լերն, მთა">լերամբ</w> և <w lemma="դաշտ, ველი">դաշտով</w> <w lemma="վասն, თვის"><expan><abbr>վ</abbr><ex>աս</ex><abbr>ն</abbr></expan></w> <w lemma="երկարկենդանութիւն, დღეგრძელობა"><expan>յ<abbr>երկարկենդանութե</abbr><ex>ան</ex></expan></w>
                        <roleName><w lemma="թագաւոր, მეფე"><expan><abbr>թ</abbr><ex>ա</ex><abbr>գաւորին</abbr></expan></w></roleName> <w lemma="և, და (კავშირი)">և</w> <w lemma="արեւշատութիւն, მზეგრძელობა"><expan><abbr>արևշատութե</abbr><ex>ան</ex></expan></w>
                      <lb n="12"/><w lemma="որդի, ძე, ვაჟი">որդո</w> <w lemma="իմ, ჩემი">իմո</w> <persName type="local" key="შანშე">Շահնշահի</persName> <w lemma="և, და (კავშირი)">և</w> <w lemma="եղբայր, ძმა">եղբաւր</w> <w lemma="իմ, ჩემი">իմո</w> <persName type="local" key="ივანე">Իվանէի</persName> <w lemma="և, და (კავშირი)">և</w> <w lemma="որդի, ძე">որդո</w> <w lemma="իւր, თავისი">իւրո</w> <persName type="local" key="ავაგ">Աւագին</persName> <w lemma="և, და (კავშირი)">և</w> <w lemma="յիշատակ, მოსახსენებელი, ხსენება">յիշատակ</w> <w lemma="ես, მე">մեզ</w> <w lemma="և, და (კავშირი)">և</w> <w lemma="ծնող">ծնող
                      <lb n="13" break="no"/>աց</w> <w lemma="մեր, ჩვენი">մերոց</w> <w lemma="և, და (კავშირი)">և</w> <w lemma="եմ, ყოფნა">է</w> <w lemma="այն, იგი">այն</w> <w lemma="գիւղ, სოფელი">գեղ</w> <w lemma="ազատ, თავისუფალი">ազատ</w> <w lemma="ամենայն, ყოველი, ყველა">ամենայն</w> <w lemma="հարկ, ხარკი, გადასახადი">հարկէ</w><w lemma="պատրոնաց, „პატრონთა“ (საფეოდალო გადასახადი)"> ի պատրոնաց</w> <w lemma="ձեռնաւորաց, „ხელოსანთა“ (სახელმწიფო გადასახადი)">ի ձեռնաւորաց</w> <w lemma="գողաւագաց, „მამასახლისთა“ (სოფლის გადასახადი)">ի գողաւագաց</w>
                      <lb n="14"/>և <w lemma="դնել, დადება">եդի</w> <w lemma="լուծ, უღელი">լուծ</w> <w lemma="վեր, -ზე, ზედა">ի վերա</w> <w lemma="սա, ეს">սոցա</w> <w lemma="այն, ის, იგი">զայն</w> <w lemma="որ, რომელი">որ</w> <w lemma="մեծ, დიდი">ի մեծ</w> <w lemma="եկեղեցի, ეკლესია">եկեղեցին</w> <w lemma="աւագ, უფროსი, მთავარი">զաւագ</w> <w lemma="խորան, საკურთხეველი">խորանին</w> <w lemma="պատարագ, ჟამისწირვა">պատարագն</w> <w lemma="անխափան, დაუბრკოლებლად">անխափան</w> <w lemma="ես, მე">յիմ</w>
                      <lb n="15"/><persName type="local" key="ზაქარია II მხარგრძელი" ref="http://www.nplg.gov.ge/wikidict/index.php/მხარგრძელი_ზაქარია_(II)">Զաքարիայի</persName> <w lemma="անուն, სახელი">անուն</w> <w lemma="մատուցանեմ, გადახდა">մատուցանեն</w> <w lemma="այս, ეს">յայսմ</w> <w lemma="հետէ, შემდგომ">հետէ</w> <w lemma="որ, რომელი">որ</w> <w lemma="թիւ, რიცხვი">թիւ</w> <placeName type="ethnonym" nymRef="სომეხი (հաոց)"><w lemma="հայ, სომეხი">հաոցս</w></placeName> <w lemma="եմ, ყოფნა">է</w> <num value="600">Ո</num><num value="50">Ծ</num><num value="9">Թ</num> <w lemma="մինչ, -მდე, ვიდრე">մինչ</w> <w lemma="գալուստ, მოსვლა">ի գալուստն</w> <expan><abbr>Ք</abbr><ex>րիստոս</ex><abbr>ի</abbr></expan>
                      <lb n="16"/><w lemma="եթէ, თუ">էթէ</w> <w lemma="հակառակիմ, წინააღმდეგობა">հակառակի</w> <w lemma="ոք, ვინმე, ვიღაც">ոք</w> և <w lemma="մեր, ჩვენი">զմեր</w> <w lemma="յիշատակ, მოხსენიება, ხსენება">յիշատակս</w> <w lemma="խափանեմ, დაბრკოლება">խափանել</w>
                        <w lemma="ջանամ, მცდელობა">ջանա</w> <w lemma="իմ, ჩემი">յիմոց</w> <w lemma="կամ, ან">կամ</w> <w lemma="աւտար, უცხო">յաւտարաց</w> <w lemma="մեծ, დიდი">մեծ</w> <w lemma="կամ, ან">կամ</w> <w lemma="փոքր, მცირე, პატარა">փոքր</w>
                      <lb n="17"/><placeName type="ethnonym" nymRef="ქართველი (վրաց)"><w lemma="վրաց, ქართველი">ի վրաց</w></placeName> <w lemma="կամ, ან">կամ</w> <placeName type="ethnonym" nymRef="სომეხი (հաոց)"><w lemma="հաոց, სომეხი">ի հաոց</w></placeName> <placeName nymRef="ლორე (Լոռե)"><w lemma="Լոռե, ლორე">Լաւռէու</w></placeName> <w lemma="տէր, უფალი, ბატონი">տէրանց</w> <roleName nymRef="ეპისკოპოსი (եպիսկոպոս)"><w lemma="եպիսկոպոս, ეპისკოპოსი">յեպիսկոպոսաց</w></roleName>
                        <roleName nymRef="მღვდელი (քահանայ)"><w lemma="քահանայ, მღვდელი">ի քահանաից</w></roleName> <w lemma="կամ, ან">կամ</w> <w lemma="աշխարհական">յաշխարհականաց</w>
                      <lb n="18"/><w lemma="գնեմ, ყიდვა">գնէ</w> <w lemma="կամ, ან">կամ</w> <w lemma="Հաղբ, ჰაღბ">զՀաղբա<supplied reason="undefined">ն</supplied></w> <w lemma="յետ, უკან">յետ</w> <w lemma="առում, წაღება">առու</w> և <w lemma="իմ, ჩემი">զիմ</w>
                        <w lemma="պատարագ, ჟამისწირვა">պատարագն</w> <w lemma="խափանեմ, დაბრკოლება">խափանէ</w> <w lemma="նզովեմ, წყევლა">նզովի</w> <w lemma="ամենակալ, ყოვლისმპყრობელი">յամենակալ</w> <w lemma="բերան, პირი">բերանէն</w> <w lemma="աստուած, ღმერთი"><expan><abbr>Ա</abbr><ex>ստուծո</ex><abbr>յ</abbr></expan></w> և <w lemma="աւանդող, გადამცემი, დამგირავებელი">աւանդող</w>
                        <w lemma="հոգի, სული">հոգո</w> <w lemma="նորա, მისი">նոր
                      <lb n="19" break="no"/>ա</w> <w lemma="սատանայ, სატანა">սատան<supplied reason="lost">ա</supplied></w> <w lemma="եղանիմ, ყოფნა, არსებობა"><supplied reason="lost">եղիցի</supplied></w>
                    </ab>
            </div>
            <div type="translation" xml:lang="ka">
               <p> შ.დარჩიაშვილის თარგმანი, (150-151)
                    ღმრთის, (ყოვლად) ძლიერი მამის, მხოლოდშობილი სიტყვისა  და ყოვლადწმიდა სულის ნებითა და წყალობით.
                    ეს წიგნი, საუკუნო ანდერძი, ამოიკვეთა ღმრთისა (მიერ) მეფეთა მეფის გიორგის, დიდი მეფის თამარის ძის კურთხევის წელს,
                    რომლის დროსაც მოგვცა ღმერთმა ორ ღვიძლ ძმას - ზაქარიას და ივანეს საკუთარი სიმაგრე ჩვენი ანბერდი, აშენებული ჩვენი წინაპრებისაგან და სხვა მრავალი სიმაგრენი.
                    ხოლო მე, მანდატურთუხუცეს ამირსპასალარმა შაჰანშაჰ ზაქარიამ, კეთილმსახურ იშხანაც იშხან სარგისის ძემ მივეცი ჰაღბატის  წმინდა ძმობას სოფლები ჰალალაშენი და ვაშხნი აშოცქში,
                    რადგანაც ეს სოფლები ჰაღბატისაგან შორს იყვნენ, გავცვალე და მივეცი (ჰაღბატს) შოთორკას ძის დავითის მამულები და ორი სოფლის ნაცვლად ავიღე ჰაღბის მამულები და ვაჩუქე ჰაღბატის
                    წმინდა ნიშანს ყველა თავდაპირველი საზღვრით, მიწითა და წყლით, საძოვრებით, ტყეებით და წისქვილებით, გომურებით, მთითა და ველით, მეფის დღეგრძელობისთვისა, ჩემი ძის შაჰნაშაჰის,
                    ჩემი ძმის ივანესი და მისი ძის ავაგის მზეგრძელობისათვის, მოსახსენებლად ჩვენი და ჩვენი მშობლების . ის სოფელი თავისუფალია ყოველი გადასახადისაგან: პატრონთაგან, მოხელეთაგან და სოფლის თავთაგან.
                    და დავავალდებულე ესენი იმით , რომ დიდი ეკლესიის მთავარ საკურხეველზე შესწირონ ჩემს , ზაქარიას სახელზე მოუშლელად ამიერიდან , სომეხთა სათვალავით  „ოწთ“ (1210), ქრისტეს მოსვლამდე.
                    უკეთუ ვინმე წინააღმდეგია და ჩვენი მოსახსენებლის მოშლას ეცდება, ჩემიანი ან უცხო, დიდი ან მცირე, ქართველი ან სომეხი, ლორეს უფალნი, ეპისკოპოსთაგან, მღვდელთაგან ან საეროთაგან,
                    გაყიდის ან ჰაღბს უკან წაიღებს და ჩემს წირვას მოშლის, წყეულიმც იყოს ყოვლისმპყრობელი ღმრთის პირისაგან (და) თავისი სულის სატანასთვის გადამცემი იქნება.

                    ნებითა და წყალობითა ღვთისა, მამისა ძლიერისა და მხოლოდშობილისა სიტყვისა და ყოვლადწმინდა სულისა, ეს წიგნი//დაწერილი ამოიკვეთა  ანდერძი სამარადისო წელსა კურთხევისა
                    ღვთისა მეფეთ მეფე გიორგისა, ძისა დიდი მეფისა თამარისა რომლის დროსაც მისცა ღმერთმა ხელთ 2 ამ ნათესავთ - ზაქარიას და ივანეს საკუთარი ციხე ჩვენი ანბერდი. აშენებული წინაპართა ჩვენთა
                    და სხვა მრავალი სიმაგრე. აწ, მე, მანდატურთუხუცესმა ამირსპასალარმა  შაჰინშა ზაქარიამ, ძემ კეთილმორწმუნე იშხანთ იშხანის//მთავართ მთავრის სარგისისამ, მივეცი ამ წმინდა აღთქმას//ძმობას
                    ჰაღპატის სოფელს, რომელი აშოცქში {არის} - ჰალალშენი და ვაშხი და რადგანაც ეს სოფლები შორს იყვნენ ჰაღბატიდან, გავცვალე და მივეცი მამული დავითსა, ძესა შოთრკასი და წავიღე 2 სოფლის
                    სანაცვლოდ ჰაღბის მამული და ვაჩუქე წმინდა ნშანს//ჯვარს ჰაღბატისას ყოველივე საზღვრებით რომლებიც ბუნებრივად გამოსული იყო - მიწით და წყლით, საძოვრით, ფიჭვნარით და წისქვილებით,
                    საგომურე ადგილით, და მთებით და ველით დღგრძელობისათვის მეფისა და მზეგრძელობისათვის ძისა ჩემისა შანშესი, და ძმისა ჩემისა ივანესი და ძისი მისისა ავაგისა და მოსახსენებლდა ჩვენთა და
                    მშობელთა ჩვენთა. და არის ის სოფელი თავისუფალი ყველა ხარკისგან//გადასახადისგან - „პატრონთა“, „ხელოსანთა“, „მამასახლისთა“. და დავადე უღელი  ზედა ამათსა იგი, რომ დიდ ეკლესიაში მთავარ
                    საკურთხეველზე ჟამისწირვა დაუბრკოლებლად ჩემს - ზაქარიას, სახელზე გადაიხადონ ამის შემდგომ, რომ წელი სომეხთა არის 659, ვიდრე მოსვლემდე ქრისტესი. თუ წინააღუდგება ვინმე  და ჩვენს მოსახსენებლის
                    დაბრკოლებას შეეცდება, ჩემიანებისგან ან უცხოთაგან, დიდი ან მცირე, ქართველთაგან ან სომეხთაგან, ლორეს ბატონთაგან, ეპისკოპოსთაგან, მღვდელთაგან ამ ერისკაცთაგან, იყიდის ან ჰაღბს უკან წაიღებს//წაართმევს
                    და ჩემს ჟამისწირვას დააბრკოლებს, დაიწყევლება ყოვლისმპყრობელი პირისაგან ღვთისა და გადამცემი სულის მისისა სატანასთვის იქნება. (ნათია ჩანტლაძის თარგმანი)
               </p>
            </div>

            <div type="apparatus" xml:space="preserve"/>
       
            <div type="commentary">
            <p>ღაფადარიანის კომენტარები:
                    მეორე სტრიქონში ჯალალიანცი Գէորգէ// გეორგე-ს  კითხულობს ასე -Գօրգեայ//გორგეაჲ. ამავე სრტიქონის ბოლოს და მესამის დასაწყისში სიტყვას-  զ(Ան)բերդ//ზანბერდ  ღრიმეცი და ერზნკიანცი კითხულობენ    զԲերթ//ზბერთ, ხოლო ჯალალიანცი -   զբերդն//ზბერდნ. (ანუ, ღაფადარიანისთვის, ღრიმეცისთვის და ერზკიანცისთვის ეს ტოპონიმია, ოღონდ განსხვავებული, ხოლო ჯალალიანცისთვის, უბრალოდ - ციხე//სიმაგრე/ ნ.ჩ)
                    მესამე სტრიქონის ბოლოსა და მეთხის დასაწყისში  ფრაზას որդի բարէպաշտ իշխանաց իշխանին Սարգսի//ძე კეთილმორწმუნე იშხანთ იშხანის სარგისის, ჯალალიანცი კითხულობს ასე - որդի բարեպաշտ իշխանաց իշխանին որդւոյ Սարգսի//ძე კეთილმორწმუნე იშხანთ იშხანის ძისა სარგისის.
                    მეხუთე სტრიქონის ბოლოსა და მეექვსეს დასაწყისში სიტყვის Հաղբատա//ჰაღბატა შემდეგ ღრიმეცი ამატებს -    զիմ հայրենի//ჩემი მამული; აქვე, სიტყვას գեղերն//სოფლები, ჯალალიანცი კითხულობს     գեղորայն//სოფლისა.
                    მეშვიდე სტრიქონში სიტყვას     զվաշխն//ვაშხი, ჯალალიანცი კითხულობს   զվանս//სავანე.
                    მერვე სტრიქონში  ჯალალიანცი փոխան//სანაცვლოდ -ს კითხულობს ასე   փոխն//სანაცვლოდ.
                    მერვე სტრიქონის ბოლო და მეცხრეს დასაწყისი  ღრიმელი სიტყვას զՀաղբ//ჰაღბი , კითხულობს  զՀաղբատ//ჰაღბატი.
                    მეცხრე სტრიქონი - ոնց//ვინც -ს ჯალალიანცი კითხულობს   նոցա//მათი
                    მეათე სტრიქონში   სიტყვას գոմադրիւ//საგომურე ადგილით,   ღრიმეცი და ერზნკეანცი კითხულობენ գոմամարգերով//გომურ-საძოვარით ან გომური თივით?
                    მეთორმეტე სტრიქონში ღრიმეცი Իւանէի//ივანეს -ს ნაცვლად კითხულობს     Աւագին//ავაგის.
                    მეცამეტე სტრიქონში   ի Պատրոնաց (ხარკის სახეობა, კ. ღაფ)//საპატრონოთაგან , ჯალალიანცმა წაიკითხა და გაიგო, როგორც  ի Պարոնաց//ბატონთაგან.   აქვე, სიტყვა Ի գողաւագաց(ხარკის სახეობა,კ.ღაფ)//სამამასახლისოთაგან  ჯალალიანცმა წაიკითხა როგორც   ի գալ աւագաց//უფროსთა მოსვლისგან, ხოლო ერზნკეანცმა როგორც -    ի Գիւղականաց// სოფლელებისგან// სასოფლოსაგან.
                    მეჩვიდმეტე სტრიქონში ჯალალიანცი Լաւռէու//ლორესი -ს ნაცვლად  კითხულობს  Լառոյ//ლარის.
                    მეთვრამეტე სტრიქონში ღრიმეცის არ აქვს ამოკითხული სიტყვა գնէ//იყიდის, ყიდულობს. აქვე ფრაზას զՀաղբա ետ առնու //ჰაღბს უკან წაიღებს ერზნკენაცი ასე კითხულობს  զՀաղբատս յետ առնու//ამ ჰაღბატს უკან წაიღებს.
        </p>
            </div>


               <!--  1.Описание монастырей Ахпатского и Санагинского архим. Иоанна Крымского, СПБ. 1863//აღწერილობა ჰაღბატის და სანაჰინის მონასტრების, არქიმანდრიტ იოანე ღრიმეცისა, პეტერბურგი, 1863
                2. Հնախօսական տեղագրութիւն Հաղբատայ աշխարհահռչակ վանից սրբոյ Նշանի: Գործ Ռոստոմ բեգ Երզնկեաց Հաղբատեցւոյ, Վաղարշապատ, 1886, ՌՅԼԵ://არქეოლოგიური აღწერა ჰაღბატის საქვეყნოდ ცნობილი სურბ ნშანის სავანის. როსტომ ბეგ ერზნკეანცი, ვაღარშაპატი,1886
                3. Ճանապարհորդութիւն ի Մեծ Հայաստան, աշխատասիրութեամբ Սարգիս վարդապետի Ջալալեանց, ի 1841ամի: ՄԱսն Ա, 1882 , ի Տփխիս.//მოგზაურობა დიდ სომხეთში, ვარდაპეტ სარგის ჯალალიანცის გამოკვლევით, 1841წელს, ნაწილი პირველი 1882, თბილისი
                4.   Վիմական տարեգիր, ցուցակ ժողովածոյ արձանագրութեանց հայոց, կազմեաց Կ.Կոստանեանց, Ս.Պետերբուրգ, 1913// ქვაზე წარწერები, სომხური წარწერების აღწერილობის კრებული, შეადგინა კ.კოსტანიანცმა, პეტერბურგი, 1913
                5. Ե.Լալայան, Բորչալուի գաւառ, „Ազգագրական հանդէս“, գիրք  7-8, Փիֆլիս 1901.
                -->
        </body>
    </text>
</TEI>
