<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>

<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="ka">რუსუდან და დავით მეფეთა „ჴელი“</title>
                <editor xml:lang="ka">გიორგი ოთხმეზური</editor>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority xml:lang="ka">ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ლინგვისტურ კვლევათა ინსტიტუტი</authority>
                <authority xml:lang="en">Ilia State University, Institute of Linguistic Studies</authority>
                <idno type="filename">ECG261</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/">
                        დოკუმენტი ვრცელდება Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 ლიცენზიით
                    </licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <collection>
                            დმანისი
                        </collection>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>
                            <seg xml:lang="ka">ჴელი</seg>
                            <seg xml:lang="en"/>
                        </summary>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc>
                            <supportDesc>
                                <support>
                                    <objectType xml:lang="ka" ref="http://www.eagle-network.eu/voc/objtyp/lod/1483">სტელა</objectType>
                                    <material xml:lang="ka" ref="https://www.eagle-network.eu/voc/material/lod/2">ქვა</material>
                                    <dimensions>
                                        <width>167</width>
                                        <height>63</height>
                                        <depth>45</depth>
                                    </dimensions>
                                </support>
                            </supportDesc>
                            <layoutDesc>
                                <layout writtenLines="19">
                                    <seg xml:lang="ka">სტელაზე გამოსახული ხელის მარცხნივ, მარჯვნივ და ქვემოთ 19 სტრიქონიანი წარწერაა ამოკვეთილი. ბოლო 2 სტრ. ხელის
                                        გამოსახულების გაყოლებაზე, მარჯვნივ, ძირითადი ტექსტის პერპენდიკულარულადაა ამოღარული.</seg>
                                    <dimensions unit="cm">
                                        <width>85</width>
                                        <height>49</height>
                                    </dimensions>
                                </layout>
                            </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc>
                            <handNote script="asomtavruli" style="inscribed">
                                <seg xml:lang="ka"><rs type="execution">ამოღარული</rs> <rs type="script">ასომთავრული</rs>, ქარაგმისა და განკვეთილობის ნიშნები არ იხმარება (შეიძლება აღარ
                                    იხილვება). ერთ შემთხვევაში გვხვდება ლიგატურა: ვ-ლ (XIV სტრ).</seg>
                                <dimensions unit="cm">
                                    <height>2,5-5,5</height>
                                </dimensions>
                            </handNote>
                        </handDesc>
                        <decoDesc>
                            <decoNote>
                                <seg xml:lang="ka">რუხი ფერის მართკუთხა მონოლითის ცენტრში გამოსახულია სამსაფეხურიან სადგარზე აღმართული, წრეში ჩასმული რელიეფური
                                ჯვარი. ჯვრის მკლავებს შორის ოთხი მრგვალი ბურთულაა. ჯვრის ქვეშ ხელის გაშლილი მტევანია - მეფის ძალაუფლების სიმბოლო.</seg>
                            </decoNote>
                        </decoDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                        <origin>
                            <origPlace><seg xml:lang="ka">ტყემლიანი</seg></origPlace>
                            <origDate>XIII</origDate>
                        </origin>
                        <provenance>
                            <placeName type ="ancientFindspot"><seg xml:lang="ka">ტყემლიანი</seg></placeName>
                            <rs type="circumstances"><seg xml:lang="ka">სოფ. დიდი გომარეთიდან ჩრდ-ით, მთის გადაღმა, დაახლ. 7-8 კმ-ში, ნაქალაქარ
                                ტყემლიანში, ერთნავიანი დარბაზული ტიპის ეკლესიისა და ძველი აფთიაქის მიმდებარე
                                ტეტიტორიაზე (ეკლესიიდან ჩრდ-დას მხარეს, ერთ-ერთი ნანგრევის გვერდით, 150-200
                                მ-ში), დმანისის ისტორიულ-არქიტექტურული მუზეუმ-ნაკრძალის თანამშრომელთა მიერ
                                1991 წ-ს მიკვლეულ იქნა ხელის გამოსახულებიანი სტელა- ე. წ. „ჴელი“.</seg></rs>
                            <rs type="context"/>
                            <rs type="monuList"/>
                        </provenance>
                        <provenance type="observed">
                            <placeName type="modernSpot"><seg xml:lang="ka">ტყემლიანი</seg></placeName>
                            <idno/>
                        </provenance>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc><encodingDesc>
    <listPrefixDef>
        <prefixDef matchPattern="(.+)" replacementPattern="../authority/bibliography.xml#$1" ident="bib"/>
    </listPrefixDef>
</encodingDesc>
    </teiHeader>
    <!--
    <facsimile>
        <surface>
            <graphic url="tskise_01.jpg">
                <desc xml:lang="ka">წყისეს წარწერა</desc>
                <desc xml:lang="en"></desc>
            </graphic>
        </surface>
    </facsimile> -->

    <text>
        <!--
        1....
        2....
        3....
        4.[ქ. სახელითა ღმრთისაჲთ
        5.ა ესე ჴე]ლი
        6.ჩ(ე)მი არს
        7.რუსუდ[ა]
        8.ნ მ(ე)ფი[სა] თ
        9....ა[მ]ნ
        10....ნ...დო
        11....ვ...
        12....არიან ჲოვან[ე]...
        13....სათ... ლომის(ა)[გ](ა)
        14.[ნ]... ი მომ(ა)ვლიდგ(ა)ნ
        15.[დ(აჲ)ს(უ)ა ჴ(ე)ლი დ(ავი)თ] მეფისა
        16.... [ს(ა)ყ(ო)]ფ(ე)ლნიცა წ(მი)
        17.[დ(ი)სა]...მე და
        18.ო...
        19.წყ(ა)[ლ]...
        -->
        <body>

            <div type="bibliography">

                <p><bibl n="1"><ptr target="#b7"/> გიორგი ოთხმეზური, დმანისი, ქვემო ქართლის ეპიგრაფიკული კორპუსი, I, <citedRange>170-172</citedRange>, თბილისი, 2018</bibl></p>

                <p><bibl n="2"><ptr target="#b213"/> დ. ბერძენიშვილი, ნარკვევები ქვემო ქართლის ისტორიული გეოგრაფიიდან, <citedRange>114</citedRange> თბილისი, 2014</bibl></p>
                <p><bibl n="3"><ptr target="#b216"/> გიორგი ოთხმეზური, დმანისის რაიონის ეპიგრაფიკული ძეგელები (წარწერების მიმოხილვა და ისტორიული ექსკურსი), <citedRange>41-42</citedRange>, თბილისი, 2016</bibl></p>
                <p><bibl n="4"><ptr target="#b232"/> მ. მამარდაშვილი, ხელის გამოსახულებიანი წარწერიანი სტელა გომარეთიდან, თბილისი 1994, 
                    <citedRange>63-64</citedRange>
                </bibl></p>
            </div>

              <div type="edition" xml:lang="ka" ana="mtavruli" xml:space="preserve">

            <ab>
                <lb n="1"/>
                <lb n="2"/>
                <lb n="3"/>
                <lb n="4"/>&#10013;
                           <w lemma="სახელ"><supplied reason="lost" precision="medium">სახელითა</supplied></w>
                           <w lemma="ღმერთ"><supplied reason="lost" precision="medium">ღმრთისაჲთ
               <lb n="5" break="no"/>ა</supplied></w>
                           <w lemma="ესე"><supplied reason="lost" precision="medium">ესე</supplied></w>
                           <w lemma="ჴელ"><supplied reason="lost" precision="medium">ჴე</supplied>ლი</w>
                <lb n="6"/><w lemma="ჩემ"><expan><abbr>ჩ</abbr><ex>ე</ex><abbr>მი</abbr></expan></w>
                           <w lemma="ყოფნა">არს</w>
                <lb n="7"/><persName type="local" key="რუსუდან დედოფალი" ref="https://en.wikipedia.org/wiki/Rusudan_of_Georgia">რუსუდ<supplied reason="lost">ა</supplied>
                <lb n="8" break="no"/>ნ</persName>
                           <roleName nymRef="მეფე"><expan><abbr>მ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ფი<supplied reason="lost">სა</supplied></abbr></expan></roleName>
                           <orig n="unresolved">თ</orig>
               <lb n="9"/>
                          <orig n="unresolved">ა<supplied reason="lost">მ</supplied>ნ</orig>
               <lb n="10"/><orig n="unresolved">ნ</orig> <gap reason="lost" extent="unknown" unit="character"/> <orig n="unresolved">დო</orig>
               <lb n="11"/><orig n="unresolved">ვ</orig> <gap reason="lost" extent="unknown" unit="character"/>
               <lb n="12"/>
                           <w lemma="არის">არიან</w>
                           <persName type="local" ref="ჲოვანე"><name nymRef="ჲოვანე">ჲოვან<supplied reason="lost" precision="medium">ე</supplied></name></persName>

               <lb n="13"/><orig n="unresolved">სათ</orig>

                           <w lemma="ლომ"><expan><abbr>ლომის</abbr><ex>ა</ex><abbr><supplied reason="lost">გ</supplied></abbr><ex>ა</ex>
               <lb n="14" break="no"/><supplied reason="lost" precision="medium"><abbr>ნ</abbr></supplied></expan></w>

                           <orig n="unresolved">ი</orig>
                           <w lemma="მომავალ"><expan><abbr>მომ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ვლიდგ</abbr><ex>ა</ex><abbr>ნ</abbr></expan></w>
               <lb n="15"/><w lemma="დასუმა"><supplied reason="lost"><expan><abbr>დ</abbr><ex>აჲ</ex><abbr>ს</abbr><ex>უ</ex><abbr>ა</abbr></expan></supplied></w>
                           <w lemma="ჴელ"><supplied reason="lost"><expan><abbr>ჴ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ლი</abbr></expan></supplied></w>
                           <persName type="local" key="დავით VI ნარინი" ref="https://en.wikipedia.org/wiki/David_VI_of_Georgia"><expan><supplied reason="lost"><abbr>დ</abbr><ex>ავი</ex><abbr>თ</abbr></supplied></expan></persName>
                           <roleName nymRef="მეფე">მეფისა</roleName>
               <lb n="16"/>
                           <w lemma="საყოფელ"><expan><abbr><supplied reason="lost">ს</supplied></abbr><ex>ა</ex><abbr>ყ</abbr><ex>ო</ex><abbr>ფ</abbr><ex>ე</ex><abbr>ლნიცა</abbr></expan></w>
                           <w lemma="წმიდა"><expan><abbr>წ</abbr><ex>მი</ex>
               <lb n="17" break="no"/><abbr><supplied reason="lost">დ</supplied></abbr><ex>ი</ex><abbr>სა</abbr></expan></w>
                           <gap reason="lost" extent="unknown" unit="character"/>
                           <w lemma="მე">მე</w>
                           და
               <lb n="18"/><orig n="unresolved">ო</orig> <gap reason="lost" extent="unknown" unit="character"/>
               <lb n="19"/><w lemma="წყალ"><expan><abbr>წყ</abbr><ex>ა</ex><supplied reason="lost" precision="medium"><abbr>ლ</abbr></supplied></expan></w>

                </ab>

            </div>


                <div type="translation"/>

                <div type="commentary">
                    <p xml:lang="ka">
                        დაზიანება: კოროზიის შედეგად სტელის ზედაპირი ატკეჩილია, წარწერა ძირითადად გადაშლილია და
                        მხოლოდ მცირე ფრაგმენტები იკითხება. ამჟამად დავით მეფის სახელის აღმნიშვნელი
                        გრაფემებიც აღარ ჩანს (აღდგენილია დ. ბერძენიშვილის მიხედვით).
                        წარწერის დათარირება წინა გამოცემებში: 1) მ. მამარდაშვილის მიხედვით წარწერა XII-XIII
                        სს-ის „ჴელების“ თანადროულია, 2) დ. ბერძენიშვილის მიხედვით რუსუდან
                        მეფეთ-მეფის და დავით მეფის მოხსენიებით ეს წარწერა XIII ს-ით თარიღდება.
                        წარმოდგენილი დათარირების საფუძველი: რუსუდანის და დავითის (დავით VI ნარინი)
                        ერთად მოხსენიება მიუთითებს, რომ „ჴელი“ მათი თანამოსაყდრეობის პერიოდშია
                        აღმართული (1230-1245 წწ.).
                        წარწერაში მ. მამარდაშვილი რამდენიმე სიტყვას განსხვავებულად კითხულობს: ესე ხელი ჩემი არს რუსუდან მეფეთ-მეფისა... არიან
                        იოანე... ლომი... დავით მეფისა. ხოლო გ. ოთხმეზურს 2016 წლის გამოცემაში
                        შემდეგნაირად აქვს წაკითხული: „† ესე ჴელი ჩემი არს, რუსუდან მეფეთ-მეფისა...
                        იოანეს ხელითა და ლომის მოჭირვებითა დაჲსუა ჴელი ესე დავით მეფისა, ამენ“</p>
                </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
