<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>

<TEI xmlns="http://www.tei-c.org/ns/1.0" xml:space="preserve">
    <teiHeader>
        <fileDesc>
            <titleStmt>
                <title xml:lang="ka">ყარსის ციხის ქართული წარწერა</title>
                <editor xml:lang="ka">ვალერი სილოგავა</editor>
            </titleStmt>
            <publicationStmt>
                <authority xml:lang="ka">ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტი, ლინგვისტურ კვლევათა ინსტიტუტი</authority>
                <authority xml:lang="en">Ilia State University, Institute of Linguistic Studies</authority>
                 <idno type="filename">ECG382</idno>
                <availability>
                    <licence target="http://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/">
                       დოკუმენტი ვრცელდება Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 3.0 ლიცენზიით.
                    </licence>
                </availability>
            </publicationStmt>
            <sourceDesc>
                <msDesc>
                    <msIdentifier>
                        <collection>ყარსი</collection>
                    </msIdentifier>
                    <msContents>
                        <summary>
                            <seg xml:lang="ka">საამშენებლო</seg>
                            <seg xml:lang="en"/>
                        </summary>
                    </msContents>
                    <physDesc>
                        <objectDesc>
                            <supportDesc>
                                <support>
                                    <objectType xml:lang="ka" ref="http://www.eagle-network.eu/voc/objtyp/lod/1483">ფასადი</objectType>
                                    <material xml:lang="ka" ref="http://www.eagle-network.eu/voc/material/lod/2">ქვა</material>
                                      <dimensions unit="cm">
                                        <width></width>
                                        <height></height>
                                        <depth></depth>
                                      </dimensions>
                                </support>
                            </supportDesc>
                                <layoutDesc>
                                    <layout writtenLines="5"><seg xml:lang="ka">წარწერა ხუთსტრიქონიანია და მოთავსებულია შიდაციხის (ციტადელის) შესასვლელის ერთ-ერთი კოშკის კედელის
                                        ორ ფილაზე. I ფილაზე ერთი სტრიქონია, მასზე მთლიანად
                                        წარწერის თარიღია მოცემული, ხოლო II ფილაზე 4 სტრიქონია</seg>
                                        <dimensions unit="cm">
                                         <width></width>
                                         <height></height>
                                          </dimensions>
                                    </layout>
                                </layoutDesc>
                        </objectDesc>
                        <handDesc>
                            <handNote script="asomtavruli" style="inscribed">
                                <seg xml:lang="ka"><rs type="execution">ამოღარული</rs> <rs type="script">ასომთავრული</rs> წარწერა, ოდნავ <rs type="execution">კიდურწაისრული</rs> ასოებით.
                                პირველ ერთსტრიქონიან ფილაზე ასოები მეორე ფილის ასოებთან შედარებით მოზრდილია. თუმცა შემსრულებელი ერთი უნდა იყოს</seg>
                                   <height></height>
                                  </handNote>
                        </handDesc>
                    </physDesc>
                    <history>
                            <origin>
                                <origPlace><seg xml:lang="ka">ყარსის ციხე, თურქეთი</seg></origPlace>
                                 <origDate evidence="internal-date" precision="high" datingMethod="#julian">1238</origDate>
                            </origin>
                            <provenance type="found">
                                <placeName type ="ancientFindspot"></placeName>
                                <!-- "40.613425, 43.090391"-->
                                <rs type="circumstances"> </rs>
                                <rs type="context"></rs>
                                <rs type="monuList"/></provenance>
                            <provenance type="observed">
                                <placeName type="modernSpot"><seg xml:lang="ka">წარწერა ყარსის ციხეზე დღეს აღარ არსებობ</seg>ს</placeName>
                                <idno></idno>
                            </provenance>
                    </history>
                </msDesc>
            </sourceDesc>
        </fileDesc><encodingDesc>
    <listPrefixDef>
        <prefixDef matchPattern="(.+)" replacementPattern="../authority/bibliography.xml#$1" ident="bib"/>
    </listPrefixDef>
</encodingDesc>
        <revisionDesc><change when="2019-10-29" who="Eka Kvirkvelia">ტექსტის სრული კოდირება, მეტამონაცემების სრული კოდირება,
            ბმულებით დაკავშირება ავტორიტეტულ წყაროსთან</change></revisionDesc>
    </teiHeader>
    <facsimile>
        <surface>
            <graphic url="ecg382.jpg">
                <desc xml:lang="ka">ყარსის ციხის ქართული წარწერა</desc>
                <desc xml:lang="en"></desc>
            </graphic>
        </surface>
    </facsimile>
    <text>
        <body>
            <div type="bibliography">

     <p><bibl n="1"><ptr target="#b144"/> ვალერი სილოგავა, ყარსის ციხის ერთი ქართული წარწერა, <citedRange> 161-174</citedRange></bibl></p>

            </div>

              <div type="edition" xml:lang="ka" ana="mtavruli" xml:space="preserve">

                        <!--"ქკსა: ჳ:ნ:ჰ:
                            ※ მე კარისა: ამირამან: რავ
                            მალამ: ა[ღ]ვაშენე [:კოშკ]ი: ესე: მ
                            ეფობა[სა:] როსო[დ]ა[ნი]ს[ს]ა [:]
                            წელსა: მეფო[ობისა: მათისა: ი: ვ:]"-->

                <ab>
                   <lb n="1"/><rs type="date"><w lemma="ქრონიკონ"><expan><abbr>ქ</abbr><ex>რონი</ex><abbr>კ</abbr><ex>ონ</ex><abbr>სა</abbr></expan></w>
                            <num value="458">ჳნჰ</num></rs>
                   <lb n="2"/>※ <w lemma="მე">მე</w>
                             <w lemma="კარ">კარისა</w>
                            <roleName nymRef="ამირა">ამირამან</roleName>
                            <persName type="local" key="ამირა რავმალა [ყარსის ციხის მაშენებელი]">რავ
                   <lb n="3" break="no"/>მალამ</persName>
                            <w lemma="აღშენება">ა<supplied reason="lost">ღ</supplied>ვაშენე</w>
                            <w lemma="კოშკ"><supplied reason="lost">კოშკ</supplied>ი</w>
                                <w lemma="ესე">ესე</w>
                                <w lemma="მეფობა">მ
                   <lb n="4" break="no"/>ეფობა<supplied reason="lost">სა</supplied></w>
                                <persName type="local" key="რუსუდან დედოფალი" ref="https://en.wikipedia.org/wiki/Rusudan_of_Georgia">როჳსოჳ<supplied reason="lost">დ</supplied>ა<supplied reason="lost">ნი</supplied>ს<supplied reason="lost">ს</supplied>ა</persName>
                   <lb n="5"/><w lemma="წელ">წელსა</w>
                                <w lemma="მეფობა">მეფო<supplied reason="lost">ობისა</supplied></w>
                                <w lemma="მათი">მათისა</w>
                               <num value="16">ივ</num>
                </ab>
               </div>

             <!-- <div type="apparatus" xml:space="preserve"/>

             <listApp>
                 <app loc="1">
                    <lem resp="ვალერი სილოგავა"><num value="458">ჳნჰ</num></lem>
                    <rdg resp="ექვთიმე თაყაიშვილი">ჳნზ</rdg>
                 </app>

                 <app loc="2">
                    <lem resp="ვალერი სილოგავა">※</lem>
                    <rdg resp="ექვთიმე თაყაიშვილი">></rdg>
                     <rdg resp="დიმიტრი ბაქრაძე">...</rdg>
                 </app>

                 <app loc="2">
                    <lem resp="ვალერი სილოგავა">მე კარისა</lem>
                    <rdg resp="დიმიტრი ბაქრაძე">მიკარისა</rdg>
                  </app>

                 <app loc="2-3">
                    <lem resp="ვალერი სილოგავა">რავმალამ</lem>
                    <rdg resp="ექვთიმე თაყაიშვილი">რაჲრალამ</rdg>
                     <rdg resp="დიმიტრი ბაქრაძე">რაჲრაზამ</rdg>
                  </app>

                  <app loc="3">
                    <lem resp="ვალერი სილოგავა">ა<supplied reason="lost">ღ</supplied>ვაშენე</lem>
                    <rdg resp="ექვთიმე თაყაიშვილი, დიმიტრი ბაქრაძე">აღვშნე</rdg>
                  </app>

                 <app loc="3">
                    <lem resp="ვალერი სილოგავა"><supplied reason="lost">კოშკ</supplied>ი ესე</lem>
                    <rdg resp="ექვთიმე თაყაიშვილი, დიმიტრი ბაქრაძე">></rdg>
                  </app>

                  <app loc="4">
                    <lem resp="ვალერი სილოგავა"><expan>რო<ex>ჳ</ex>სო<ex>ჳ</ex><supplied reason="lost">დ</supplied>ა<supplied reason="lost">ნი</supplied>ს<supplied reason="lost">ს</supplied>ა</expan></lem>
                    <rdg resp="ექვთიმე თაყაიშვილი">რსდნ</rdg>
                     <rdg resp="დიმიტრი ბაქრაძე">რსნ</rdg>
                  </app>

                 <app loc="5">
                    <lem resp="ვალერი სილოგავა">მეფო<supplied reason="lost">ობისა</supplied> მათისა</lem>
                    <rdg resp="ექვთიმე თაყაიშვილი, დიმიტრი ბაქრაძე">მეფ...</rdg>
                  </app>
                 </listApp>
        </div> --> 

         <div type="translation">
             <p xml:lang="ka">ქრონიკონსა 458, ※ მე, კარის ამირა რავმალამ ავაშენე ეს კოშკი რუსუდანის მეფობის მე-16 წელს. </p>
         </div>

               <div type="commentary">
                <p xml:lang="ka"> წარწერაში განკვეთილობის ნიშნად ყოველი სიტყვის შემდგომ დასმულია ორწერტილი. ქარაგმის ნიშნად გამოყენებულია კიდურწაისრული განივი სწორი ხაზი.
                    ყარსის ციხის წარწერის ფრაგმენტული ტექსტი პირველად გამოსცა ვენეციელმა მხითარისტმა ნერსეს სარგისიანმა ჟურნალ „ბაზმავეპში“. ამ ჟურნალში 1863-1864 წწ.
                გამოქვეყნდა მისი „დიდი და მცირე სომხეთის აღწერა“, რომელიც შეიცავს ავტორის მიერ 1843-1853 წწ. მოგზაურობის დროს შეკრებილი მასალების პუბლიკაციას. „აღწერა“
                1864 წელს გამოქვეყნდა ცალკე წიგნადაც ვენეციაში (Ն. Սարգիսեան, Տեղագրութիւնք ի փոքր եւ ի մեծ Հայս, Վենետիկ, 1864,  103).
                ნერსეს სარგისიანის პუბლიკაციის მიხედვით, ფრაგმენტული წარწერის ქართული ტექსტი ფრანგული თარგმანით 1861 წელს გამოსცა მ. ბროსემ (M. Brosset,
                Inscriptions Géorgiennes et autres recueillies par le Père Nersès Sargisian, MAIS, t. VIII, N10, SPb., 1864,  21). 1881 წლის 23 ივლისს,
                როგორც მისი საველე დღიურიდან ჩანს, წარწერა ადგილზე შეუსწავლია დ. ბაქარაძეს (კ. კეკელიძის სახელობის საქართველოს ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრი,
                დ. ბაქრაძის პირადი საარქივო ფონდი, N32, 50v). იმავე წელს მან გამოაქვეყნა ცნობა ყარსის ქართულ წარწერებზე და მათ შორის
                ამ წარწერის შესახებაც, ხოლო თვით წარწერის ტექსტი არ გამოუცია (Д. Бакрадзе, Историко-этнографический очерк Карсской области, ИКОИРГО, т. VIII, 1881, N1 202).
                1909 წელს წარწერის ფრაგმენტული ტექსტი, მაგრამ ამ დროისათვის არსებულ პუბლიკაციებთან შედარებით მაინც უფრო შევსებული სახით გამოაქვეყნა ე. თაყაიშვილმა
                MAK, XII, 1909, XI). მისივე აღნიშვნით, მან ეს პუბლიკაცია მოამზადა დ. ბაქრაძის დღიურში
                დაცული ტექსტისა და „პოდატნოი ინსპექტორის“ დავით ვასილის ძე ქუთათელაძის მიერ მისთვის გადაცემული წარწერის ტექსტის გადმოწერის მიხედვით.
                ამგვარად, ამჟამად არსებობს წარწერის ტექსტის ოთხი გამოცემა (ნ. სარგისიანისა - 2, მ. ბროსესი და ე. თაყაიშვილის) და ერთი
                გადმონაწერი (დ. ბაქრაძისა). ვალერი სილოგავას გამოცემა ნ. სარგისიანის გამოცემასა და დ. ბაქრაძის გადმოწერას ემყარება. აგრეთვე წარწერის ფოტოს, რომელიც 1875
                წელს ო.ა. ქურქჩიანციმ გადაიღო. ეს ფოტო აღმოჩნდა ს. ჯანაშიას სახელობის საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის ეთნოგრაფიის განყოფილებაში, ებგ. ვეიდენბაუმის კუთვნილი ძველი
                ფოტოსურათების ფონდში. სამწუხაროდ, წარწერა დღეს უკვე აღარ არსებობს.
                იმ ადგილას, სადაც წარწერაში ქრონიკონია გადმოცემული, ჳ:ნ:ჰ:, ჰ-ში ნაგულისხმევია ჱ (780+458=1238). მსგავსი შემთხვევები სხვა წარწერებში დასტურდება,
                მაგალითად, ანისის 1218 წლის წარწერაში, რომელიც წარმოადგენს ეტიფანე კათალიკოსის განჩინებას ანისის მრევლისადმი
                (Н.Я. Марр, Надпись Епифания, католикоса Грузии, ИИАН, 1910, N17,  1433-1442) და შაჰნავაზის 1670 წლის ჭედურ წარწერაში ოქონის
                ჯვარცმის ხატის ბუდის კარებზე (MAK, XII, 1909,  130). ბოლო სტრიქონზე ვალერი სილოგავამ აღადგინა რიცხვი ივ (16),
                რაც გულისხმობს რუსუდანის მეფობის მე-16 წელს. წარწერის პირველი სტრიქონიდან ვიცით, რომ კოშკი
                ამირამ აღაშენა 1238 წელს. ცნობილია, რომ რუსუდანი გამეფდა 1222 წელს გიორგი ლაშას გარდაცვალებისათანავე.
                მაშასადამე, თუ რუსუდანი 1222 წელს გამეფდა, 1238 წელს იქნებოდა მისი მეფობის ივ (მე-16) წელი. </p>
            </div>
        </body>
    </text>
</TEI>
